Davranış Bilimleriyle Okumak: Harekete Geçmek

Sanatçının Yolu kapağında kendini "ileri yaratıcılığa giden spiritüel bir yol" olarak tanımlıyor. Ben ise kitabı okurken bambaşka bir şey gördüm:

İnsanın yeniden harekete geçmesini anlatan bir kitap.

Üstelik bunu yaparken önerdiği birçok pratiğin davranış bilimlerinde güçlü karşılıkları olduğunu fark ettim.

Sabah Sayfaları...

Sanatçı Buluşmaları...

Yaratıcı keşifler...

İlk bakışta sezgisel görünen bu önerilerin, aslında öğrenme bilimlerinden motivasyon araştırmalarına kadar uzanan sağlam bir zemini var.

Kitabı okurken zihnim sürekli bu iki dünya arasında gidip geldi.

Julia Cameron'ın satırlarını okurken, zihnim sürekli davranış bilimlerindeki karşılığını düşünüyordu. Sonunda önümde beş büyük başlık oluştu. Kitaptaki pratikler işe yarar mı derseniz? Düzenli devam ettiğiniz sürece, gönül rahatlığıyla etkili olabileceklerini söyleyebilirim. Gelelim, kitabın arkasındaki bilimsel mekanizmalara.

1. Öğrenmek, sandığımız kadar doğrusal bir süreç değil.

Yetişkin olmanın en ilginç tarafı şu: Artık öğrendiğimiz şeyler çoğunlukla okul dersleri değil.

Sınır koymak.

Sunum yapmak.

Yabancı dil öğrenmek.

Çatışma çözmek.

Liderlik etmek.

Hayır diyebilmek.

Hiç farkında olmasak da bunların hepsi yeni bir beceri fakat beceri geliştirme süreci düşündüğümüz gibi her gün biraz daha iyi olduğumuz doğrusal bir çizgide ilerlemiyor. Keşke öyle olsa ama değil!

Tam tersine yeni bir şey öğrenme sürecinde zemin ayağımızın altından kayboluyor ve aşağı düşmeye başlıyoruz. Yetişkinlikteki her şeyi kontrol etmeliyim sanrımızı göz önünde bulundurduğumuzda çok konforsuz, kontrol dışı ve korkutucu bir süreç.

Öğrenme bilimlerinde buna öğrenme çukuru (learning dip) deniyor.

Yeni bir beceriye başladığımızda performansımız önce yükselmiyor; bir süre düşüyor gibi hissediyoruz.

Bunun sebebi gerileme yaşamamız değil elbet, farkındalığımızın artması.

Yetkinlik gelişimi modelleri bu aşamaya bilinçli yetersizlik diyor:

Artık neyi bilmediğimizi görmeye başlıyoruz.

Eskiden fark etmediğimiz hatalar görünür hale geliyor ve bu görünürlük, aslında ilerliyor olmamıza rağmen beklediğimiz sonuçlar göremediğimiz için bize kötü hissettiriyor.

Birçok insan tam bu noktada vazgeçiyor. Ataletin ilk kaynağı burası: Çukurun içindeyken çukuru yolun sonu sanıyoruz.

"Bana göre değil."

"Yapamıyorum."

"Aslında yeteneğim yokmuş."

Oysa çukur, yolun bittiği yer değil; öğrenmenin gerçekten başladığı yer.

Robert Bjork'un "arzu edilen zorluklar" (desirable difficulties) araştırmaları da aynı şeyi söylüyor: Öğrenme sırasında yaşadığımız zorlanma, çoğu zaman kalıcı öğrenmenin işareti.

Kolay hissettiren pratik akılda kalmıyor, zorlayan pratik kalıyor.

İşte Sanatçının Yolu'nun en sevdiğim taraflarından biri de bu.

Kitap, mükemmel sonuçlara değil de düzenli pratiğe odaklanıyor.

Çünkü tekrar ettikçe beynimiz yeni bağlantılar kuruyor.

Bugün buna nöroplastisite diyoruz.

Yani zihnimiz düşündüğümüz kadar sabit değil.

Her tekrar, beynin kendini yeniden organize etmesine küçük de olsa katkı sağlıyor.

2. İç eleştirmen susturulamıyor ama devre dışı bırakılabiliyor.

Sabah Sayfaları'nın kuralları ilk bakışta çok basit görünüyor:

Her sabah üç sayfa yaz.

İçerik önemli değil.

Güzel olması gerekmiyor.

Kimse okumayacak.

Bu kurallara davranış bilimleri gözüyle bakınca çok zekice bir tasarım görüyorum.

Erteleme araştırmaları uzun süredir aynı şeyi söylüyor:

Erteleme bir zaman yönetimi sorunu değil, bir duygu düzenleme sorunu.

Bir işe başlayamıyorsak çoğu zaman sebep tembellik değil; o işin bizde uyandırdığı kaygı, yetersizlik ya da yargılanma korkusu.

Yani atalet çoğu zaman; duygusal maliyeti yüksek bir eşiğin önünde beklemek. Davranış bilimlerinin çözümü de net: Eşiği düşür.

Belki de bu kaygının büyümesinde yaşadığımız kültürün de payı var. Başladığımız her şeyin görünür, ölçülebilir ve "iyi" olması bekleniyor. Böyle bir ortamda zihnimiz, denemeyi bile performansa dönüştürüyor. Sabah Sayfaları bu döngüyü kırıyor. Yazmayı değerlendirme nesnesi olmaktan çıkarıp yeniden deneyime dönüştürüyor.

Sabah Sayfaları işte tam bu noktada devreye giriyor.

Kaliteyi değerlendirecek hiçbir kriter kalmayınca, başlamayı zorlaştıran kaygı da ortadan kalkıyor.

Mükemmel yazamazsın, çünkü mükemmelin bir tanımı yok.

Başarısız da olamazsın, çünkü tek başarı ölçütü yazmış olmak.

Julia Cameron iç eleştirmeni ikna etmeye çalışmıyor.

Onun değerlendirebileceği hiçbir şey bırakmıyor.

Belki de en akıllıca mükemmeliyetçilik çözümü bu:

Mükemmeliyetçilikle savaşmak değil, onu işsiz bırakmak.

3. Beyin sadece odaklanırken değil, dağılırken de öğreniyor.

Çoğumuz öğrenmeyi sürekli odaklanmak sanıyoruz, değil mi? Peki bunun gerçek olmadığını söylesem?

Öğrenme bilimci Barbara Oakley'nin popülerleştirdiği modele göre beynin bunun için iki farklı çalışma modu var.

Odaklanmış mod (Focus Mode), dikkatimizi bilinçli olarak tek bir işe yönlendirdiğimiz dönem.

Dağınık mod (Diffuse Mode) ise dikkatin serbest kaldığı dönem.

Yürüyüş yaparken...

Duş alırken...

Camdan dışarı bakarken...

Bir anda aklımıza gelen fikirlerin ve çözümlerin nedeni bu.

Çünkü beyin görünürde dinlenirken bile arka planda öğrendiklerini işlemeye, parçalar arasında yeni bağlantılar kurmaya devam ediyor.

Belki de bu yüzden bugün birçok insan düşünmek için değil, yalnızca bildirim gelmediği anlarda boş kalıyor. Dikkat ekonomisi boşluğu verimsizlik gibi gösterirken, öğrenme bilimleri tam tersini söylüyor: Zihnin serbestçe dolaşabildiği anlar, yeni bağlantıların kurulması için gerekli.

Oakley'ye göre kalıcı öğrenme, iki mod arasındaki gidiş gelişlerden doğuyor:

Odaklan, sonra bırak.

Tekrar odaklan, tekrar bırak.

Sanatçının Yolu'nda önerilen birçok pratik de aslında tam olarak bu işe yarıyor.

Yazıyorsun.

Sonra bırakıyorsun.

Kendine alan açıyorsun.

Yaratıcı buluşmalar yapıyorsun.

Yeni deneyimler yaşıyorsun.

Kitabın "akışa bırakmak" dediği şeyin bilişsel karşılığı da bu modları aktive etmek.

4. Kendine anlattığın hikâye, davranışlarını şekillendiriyor.

Gün içinde beynimiz milyonlarca uyaranla karşılaşıyor.

Hepsini işleyemeyeceği için dikkat seçici çalışıyor:

Neye odaklanırsak onu daha çok görmeye başlıyoruz.

Bunun bir adım ötesi daha var.

Hayatı yaşadığımız olaylarla değil, o olaylardan kurduğumuz hikâyelerle deneyimliyoruz.

Sabah Sayfaları'nın bence en güçlü tarafı da burada.

Yazmak sadece rahatlamak için değil.

Zihnin içindeki dağınık parçaları birbirine bağlamak için.

Kendi hikâyeni yeniden duymak için.

İçindeki eleştirmeni fark etmek için.

Belki de bu yüzden kitap sürekli şu soruyu sorduruyor:

"Kendime yıllardır hangi hikâyeyi anlatıyorum?"

Çünkü davranışlarımız, gerçeklerden değil, kendimize anlattığımız hikâyelerden besleniyor.

5. Değişim, içsel motivasyonla kalıcı oluyor.

Kitabı okurken beni en çok düşündüren şeylerden biri buydu.

Julia Cameron hiçbir zaman "Daha üretken ol." demiyor. "Daha başarılı ol." da demiyor.

Bu bana ilginç geliyor. Çünkü içinde yaşadığımız üretkenlik kültürü neredeyse her hobiyi bir çıktıya dönüştürmeye çalışıyor. Yazıyorsan yayımla. Çiziyorsan paylaş. Fotoğraf çekiyorsan içerik üret. Sanatçının Yolu ise bunun tersini öneriyor: Önce yeniden merak etmeyi öğren.

Onun yerine sürekli insanı kendi merakına geri çağırıyor.

Yaz.

Çiz.

Gez.

Oyna.

Keşfet.

Çünkü bunlar sonuç üretmek için değil, yeniden bağ kurmak için yapılan pratikler.

Davranış bilimlerinde buna Öz Belirleme Kuramı (Self-Determination Theory) diyoruz.

Edward Deci ve Richard Ryan'a göre kalıcı motivasyon üç temel psikolojik ihtiyaçtan besleniyor:

Özerklik: Seçimin bana ait olduğunu hissetmek.

Yeterlilik: Geliştiğimi görmek.

İlişkililik: Kendimi bir yere ait hissetmek.

Sanatçının Yolu boyunca önerilen birçok egzersiz aslında tam da bu üç ihtiyacı besliyor.

Sabah Sayfaları özerklik sağlıyor.

Düzenli pratik yeterlilik hissini güçlendiriyor.

Yaratıcı kümeler ise yalnız olmadığımızı hatırlatıyor.

Bu yüzden bu kitap, insana müthiş bir canlılık hissi veriyor. Çünkü insan, kendisiyle yeniden bağ kurduğunda harekete geçmek için daha az dış motivasyona ihtiyaç duyuyor.

Kitabı ilk bitirdiğimde aklımda kalan şey yaratıcılıktan önce insan zihniydi.

Öğrenmenin neden zor hissettirdiği...

Başlamayı zorlaştıranın tembellik değil, duygular olduğu...

Neden bazen en iyi fikirlerin yürürken geldiği...

Kendimize anlattığımız hikâyelerin davranışlarımızı nasıl şekillendirdiği...

En önemlisi de kalıcı değişimin dış baskıyla değil, içsel motivasyonla mümkün olduğu.

Bence bu kitabın bugün hâlâ bu kadar çok insana iyi gelmesinin nedeni, sadece yaratıcılığı anlatması değil. Performansın, dikkatin ve sürekli üretmenin merkezde olduğu bir kültürde; yeniden oyun oynamayı, merak etmeyi ve insan olmayı hatırlatması.

Belki de Sanatçının Yolu bu yüzden hâlâ okunuyor.

Çünkü benim de ilk başta büyük bir ön yargıyla yaklaşıp sonradan aşık olduğum bu kitap aslında yaratıcılığa giden spiritüel bir yolu değil, insanın yeniden kendisiyle ilişki kurmasını anlatıyor.